رهبري و مديريت در كشاورزياگر به اين اجماع رسيديم كه بايد از كشاورزي سنتي به سمت كشاورزي صنعتي حركت كنيم، بايد شيوه حركت خود را از مديريت به رهبري تغيير دهيم.
نويسنده / مولف: عارف محمدزاده
آرمان عبور از كشاورزي سنتي و رسيدن به كشاورزي صنعتي مدتهاست كه جزو مباحث كلان بخش كشاورزي است و به نظر مي رسد كه همگان در كشور موافق آن هستند.
قبل از آنكه به بحث پيرامون اين آرمان بپردازيم، بايد تفاوت دو واژه "رهبري" و "مديريت" را روشن كنيم.
مديريت زماني رخ مي دهد كه سيستمي منظم با اجزاي مشخص و روابط تعيين شده، پيش روي خود داريم و مي خواهيم آن را اداره كنيم. در اين حالت، مدير كليات سيستم را تغيير نمي دهد و تقريبا به اجزا و روابط آن كاري ندارد و فقط سيستم را در مسير تعيين شده به حركت در مي آورد و هدايت مي كند. مانند مثال راننده، اتومبيل و جاده كه در آن هر سه عامل مشخص هستند و راننده فقط حركت و هدايت را با اتومبيلِ مشخص و در مسيرِ معين به عهده دارد. در حالي كه رهبري زماني اتفاق مي افتد كه آن سيستم يا هنوز تشكيل نشده است (و مي خواهد تشكيل شود)، يا مي خواهد به كلي دچار تغيير و تحول شود. عمل رهبري كردن در مثال فوق به اين معناست كه راننده فقط يك محرك و هدايت كننده (مدير) نيست، بلكه يك طراح و برنامه ريز (رهبر) است كه هم اجزاي اتومبيل و هم مسير حركت را تعيين مي كند. بديهي است كه با اين تعاريف، نقش يك رهبر به مراتب مهمتر از نقش يك مدير است. درواقع، هر زمان نياز به تغيير كلي باشد، يك رهبر وارد كار مي شود و هر زمان تغييرات انجام شد، يك مدير سكان حركت را به دست مي گيرد. ذكر اين نكته هم خالي از لطف نيست كه رهبر و مدير لازم نيست حتما دو شخص جدا باشند، چه بسا مديراني كه قابليت تشخيص نياز را دارند و به موقع به رهبران قدرتمند تبديل مي شوند و به موقع هم، زمان تبديل شدن به مدير را حس مي كنند.
در مورد موضوع اصلي بحث هم وضع به همين منوال است؛ زماني كه اجماع بر اين است كه روند حركت فعلي مناسب است، بايد امور را مديريت كرد، ولي زماني كه اجماع بر يك تغيير يا تغييرات گسترده و بنيادي (گذار از كشاورزي سنتي به كشاورزي صنعتي) است، بايد امور را رهبري كرد.
اصولا عبور از كشاورزي سنتي و رسيدن به كشاورزي صنعتي دكمه ندارد كه كسي آن را بفشارد و همگان به مقصود خود نايل شويم! اين فرآيند يك روند كلي در سطح جامعه است كه از يك ديدگاه مي توان آن را حداقل به سه دوره تقسيم كرد: 1) خروج از وضعيت معيشتي، 2) اقتصادي كردن كشاورزي و 3) حركت فرهنگي.
1) خروج از وضعيت معيشتي
اگر بخش كشاورزي در وضعيت معيشتي قرار دارد به اين معناست كه كشاورز، كار خود را سودمند نمي داند و از آن صرفا براي تامين نيازهاي زندگي خود بهره مي برد. بديهي است كه در اين صورت، اهميتي به صنعتي شدن و توسعه قائل نخواهد شد و به سادگي توصيه هاي دولت را در اين خصوص ناديده خواهد گرفت. در اين شرايط، ديگر نمي توان كاري كرد جز اين كه كشاورزي را براي كشاورز سودمند كرد، به حدي كه حاضر به وارد شدن به تجارت محصولات توليدي خود شود.
2) اقتصادي كردن كشاورزي
اكنون كه كشاورز از وضعيت معيشتي خارج و وارد تجارت محصولات توليدي خود شده است، بايد آن را براي وي اقتصادي(تر) كرد، به اين معني كه رغبت به ادامه كار و انگيزه و تمايل به توسعه آن داشته باشد، تا حدي كه وضعيت اقتصادي وي اجازه تقبل هزينه هاي صنعتي شدن را بدهد.
3) حركت فرهنگي
اكنون كه وضعيت كشاورز به گونه اي اقتصادي شده است كه قادر به تحمل هزينه هاي صنعتي شدن است، حركت فرهنگي بايد آغاز شود.
صنعتي شدن امري است كه به يكباره اتفاق نمي افتد و زمان و تغييرات فكري و حتي عقيدتي در آن نقش مهمي دارند. درواقع، كشاورزان و فعالان بخش بايد به اين نتيجه برسند كه اگر به سمت صنعتي شدن بروند، سود بيشتري نسيب آنها خواهد شد.
دولت و مجلس مي توانند با انواع مصوبات و قوانين و راهكارها، آن قسمت ظاهري صنعتي شدن را به وجود بياورند و كشور را پر از تجهيزات نوين صنعتي كنند، اما اگر كشاورزان و فعالان و بهره برداران حاضر به استفاده از آن تجهيزات يا تغيير رويه كاري خود نباشند چه بايد كرد؟
بخش اعظم يك ديپلماسي خوب و موفق، قسمت فرهنگي و فكري آن است. افراد درگير در يك موضوع واحد، لزوما هميشه مانند همديگر فكر نمي كنند. مردم از يك تغيير واحد، برداشتهاي متفاوت و درنتيجه، نسبت به آن واكنشهاي متفاوت از خود نشان مي دهند. اينجاست كه نقش رسانه برجسته مي شود. رسانه در حركت فرهنگي، بستري را فرآهم مي كند كه در آن همان برداشتهاي مختلف افراد از يك موضوع واحد، انتشار پيدا مي كند و اين برداشتها و تصورات، در بين مردم تعديل و نهايتا در اصطلاح، سنكرون مي شود. به اين معني كه تصورات ذهني مردم از يك موضوع واحد، عين هم (يا بسيار شبيه هم) مي شود و نتيجتا اجراي طرحها و برنامه هاي بالادستي از طرف مردم به راحتي پذيرفته مي شود. درواقع، قبل از اجراي طرح، مسائل و مشكلات در سطح جامعه حل مي شود و انتقادات و اختلافات جدي بعد از اجرا بروز نخواهد كرد.
همان طور كه ذكر شد صنعتي شدن چيزي نيست كه امروز تصميم بگيريم و فردا همه صنعتي شويم. صنعتي شدن يك فرآيند كاملا زماني و نيازمند گردش سلسله اي از تفكرات در سطح جامعه و مردم است. به عبارت ديگر، صنعتي شدن نيازمند انديشه صنعتي است.
معايب صنعتي شدن
با وجود اين كه صنعتي شدن باعث افزايش بهره وري توليد و كاهش مشقت انسان مي شود، ولي مي تواند به تدريج باعث از خودبيگانگي او، رواج تصورات ابزارانگارانه و كاهش اشتغال شود و جهت سير همه اين موارد به سوي بوروكراسي (ديوانسالاري) است كه باعث تبديل خود انسانها به ماشين مي شود كه خود اين امر، عواقب انساني ديگري به دنبال دارد.
صنعتي شدن پيوندها و عواطف جمعي را از بين مي برد و گرايشهاي اومانيستي و فردگرايانه را در جامعه رواج مي دهد كه نتيجه آشكار آن، تبديل هر جمعيت و گروه به تعداد زيادي از افراد (با خواسته هاي متفاوت و فردي) است كه لزوما برآورده نمي شوند. اين روند در يك پروسه زماني آن افراد را براي نيل به مقصودشان دوباره دور هم جمع مي كند، ولي اينبار پيوند آنها نه عاطفي و سنتي، بلكه ماشيني و براي نيل به يك هدف خاص است. به اين معني كه از نيروي جمع براي تحقق خواسته هاي افراد استفاده مي شود. سپس اين وضعيت به يك روند عادي تبديل مي شود و در مواقع لازم، حركتهاي توده اي آغاز مي شود. در اين حالت، روح سنتي جامعه از بين رفته و روح صنعتي جايگزين آن شده و جامعه دچار موبوكراسي (غوغاسالاري) شده است كه يك نتيجه آن مي تواند ظهور حكومتهاي توتاليتر باشد.
از معايب ديگر صنعتي شدن، وارد آمدن آسيبهاي بازگشت ناپذير به محيط زيست است كه در درازمدت تاثيرات بسيار مهمي بر روي شئونات مختلف جامعه دارد.
البته موارد ذكرشده به اين معني نيست كه بايد صنعتي شدن را از ريشه كنار گذاشت، بلكه با توجه به اين كه اصل استفاده از فناوري و صنعت در كل براي انسان و جامعه مفيد است، بايد براي تمامي مراحل آن راه حل و برنامه داشت و اين همان موضوع رهبري است كه پيشتر ذكر شد. برنامه ريزي چنين مسائلي از عهده يك مدير خارج است و چنين حركت عظيمي به يك رهبر نياز دارد كه موقعيتها را به خوبي تشخيص دهد و بداند كه در كدام مرحله از فرآيند قرار دارد و از چه ابزاري در چه جهتي بايد استفاده كند.
حال اگر كشوري بخواهد و اراده كند كه چنين حركتي را به عنوان مثال در بخش كشاورزي خود انجام دهد، مسلما وزير كشاورزي آن كشور مي تواند نقش رهبر را ايفا كند.
در پايان براي جلوگيري از برداشتهاي يوتوپيايي صِرف و مطابقت دادن اين نوشتار با جهان واقعي، بايد اشاره كرد كه در كشور ما هم تاكيد مكرر بر اصلاح زيرساختها، فرهنگسازي رسانه اي و جذب سرمايه از اقدامات مهمي است كه وجهه رهبري دارد، نه مديريتِ تنها./ |
